Bronisław Dembiński
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 14 sierpnia 1858 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 23 listopada 1939 | ||
Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego | |||
Okres | od 4 listopada 1918 | ||
Poprzednik | Antoni Ponikowski | ||
Następca | Ksawery Prauss | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | |||
|
Bronisław Dembiński (ur. 14 sierpnia 1858 w Małej Komorzy[1], zm. 23 listopada 1939 w Poznaniu) – polski historyk, profesor uniwersytetów Lwowskiego, Warszawskiego i Poznańskiego, rektor Uniwersytetu Lwowskiego, działacz państwowy.
Życiorys
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Bronis%C5%82aw_Dembi%C5%84ski_%28-1907%29.jpg/240px-Bronis%C5%82aw_Dembi%C5%84ski_%28-1907%29.jpg)
Był synem zamożnego ziemianina Teodora[1] (h. Rawicz) i Nepomuceny z Jasińskich[1]. Kształcił się w gimnazjum w Chojnicach i gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu (do 1878, m.in. pod kierunkiem Kazimierza Jarochowskiego), następnie studiował historię na uniwersytecie w Berlinie i Wrocławiu. Pod opieką Jacoba Caro przygotował pracę doktorską Die Beschickung des Tridentinums durch Polen und die Frage vom Nationalconcil, obronioną na Uniwersytecie Wrocławskim w 1883. Lata 1885–1886 spędził w Rzymie na badaniach archiwalnych. W 1886 obronił pracę habilitacyjną Wybór Piusa IV (opiekunem przewodu habilitacyjnego był Stanisław Smolka) i został docentem w Katedrze Historii Powszechnej Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1892 został profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Lwowskiego[1]; dzięki poparciu Michała Bobrzyńskiego objął Katedrę Historii Powszechnej oraz dyrekcję Seminarium Historycznego. Prowadził wykłady z dziejów papiestwa XVI i XVII wieku, historii Europy XVI i XVII wieku oraz stosunków międzynarodowych Polski. W 1897 mianowany profesorem zwyczajnym, pełnił funkcje dziekana Wydziału Filozoficznego (1898/1899), rektora (1907/1908)[1], prorektora (1908/1909). Prowadził polemiki naukowe z Szymonem Askenazym; znany był z używania w dyskusjach naukowych argumentów osobistych, a w przypadku Askenazego zablokował jego kandydaturę na objęcie Katedry Historii Nowożytnej Polski (1907). Brał udział w pracach Komisji Egzaminacyjnej dla nauczycieli szkół gimnazjalnych i realnych we Lwowie[2]. Należał do założycieli Towarzystwa dla Popierania Nauki Polskiej we Lwowie[potrzebny przypis].
W 1916 przeniósł się na Uniwersytet Warszawski, gdzie przez trzy lata kierował Katedrą Nowożytnej Historii Polski i Powszechnej. Był pracownikiem Rady Departamentu Spraw Politycznych Tymczasowej Rady Stanu[3]. W latach 1919–1922 sprawował mandat posła do Sejmu Ustawodawczego, członek Klubu Pracy Konstytucyjnej[4]; wcześniej był już posłem na sejm w Wiedniu (1914–1918). Był także dyrektorem Departamentu Wyznań[potrzebny przypis] w randze podsekretarza stanu (wiceministra) w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (1918–1920)[2]; wcześniej przez dwa tygodnie był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego w prowizorium rządowym Władysława Wróblewskiego przy Radzie Regencyjnej[potrzebny przypis]. Reprezentował stronę polską (wraz z Janem Łukasiewiczem i Stefanem Ehrenkreutzem) w komisji dwustronnej, negocjującej w czerwcu i we wrześniu 1918 r. przejęcie akt dotyczących ziem polskich (w tym tzw. akt popruskich) od niemieckich instytucji archiwalnych[5]. Stał na czele polskiej grupy Unii Międzyparlamentarnej (1919–1930) i Międzynarodowej Unii Stowarzyszeń Ligi Narodów (1927). W 1923 został profesorem Uniwersytetu Poznańskiego i kierownikiem Katedry Historii Powszechnej[2] – drugiej takiej na Wydziale Humanistycznym UP, gdyż pierwszą prowadził już Adam Skałkowski wobec rezygnacji Dembińskiego w 1919 r. z jej objęcia, tłumaczonej wtedy obowiązkami poselskimi i ministerialnymi[potrzebny przypis]. Przeszedł na emeryturę w 1933, ale współpracował z uczelnią w kolejnych latach[2].
Członek Towarzystwa Historycznego we Lwowie[6]. W 1900 został członkiem korespondentem, a w 1917 członkiem czynnym AU (późniejsza PAU); był także członkiem czynnym (1918) i członkiem zwyczajnym (1929) Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Od 1887 członek korespondent, a w latach 1923–1939 prezes Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk; w 1932 nadano mu członkostwo honorowe. W 1921 został członkiem czynnym Towarzystwa Naukowego we Lwowie, był ponadto członkiem honorowym Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Uniwersytet w Oxfordzie (1930)[1] i Uniwersytet Warszawski (1933) nadały mu doktoraty honoris causa. W 1933 Uniwersytet Poznański wydał Medal ku Czci Br. Dembińskiego[2], a w 1934 r. nadał mu godność profesora honorowego[potrzebny przypis]. Dembiński brał aktywny udział w pracach III Zjazdu Historyków Polskich w Krakowie (1900) oraz Międzynarodowych Zjazdów Historyków w Rzymie (1903), Brukseli (1923), Oslo (1928), Warszawie (1933) i Zurychu (1938). Był wieloletnim działaczem środowiska katolickiego, przewodniczył Kongresowi Eucharystycznemu w Poznaniu, a pod koniec lat 20. został tercjarzem zakonu franciszkańskiego. Po zajęciu Poznania przez Niemców w 1939 zgłosił się do zastąpienia Zygmunta Wojciechowskiego (profesora historii Uniwersytetu Poznańskiego), aresztowanego jako zakładnika; Wojciechowski nie przyjął tej propozycji. Wkrótce potem Dembiński zmarł w zamienionym na szpital klasztorze sióstr elżbietanek w Poznaniu, tknięty paraliżem[2].
W pracy naukowej zajmował się historią nowożytną papiestwa, historią dyplomatyki nowożytnej, metodologią historii, dziejami europejskiego parlamentaryzmu oraz historią Polski XVIII wieku. Badał m.in. stanowisko Kurii Rzymskiej wobec Polski w okresie soboru trydenckiego; analizował przebieg konklawe po śmierci Pawła IV (1559). Zajmował się misją dyplomatyczną Wasyla Kapnisty, poszukującego w Niemczech pomocy dla wyzwolenia Ukrainy spod władzy rosyjskiej. Wiele uwagi poświęcił królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, badał jego życie i działalność, a także życie m.in. carycy Katarzyny II, Ignacego Potockiego, Scipione Piattolego, Feliksa Oraczewskiego (posła polskiego w Paryżu w latach 1791–1792). Przygotował do wydania m.in. Korespondencję Stanisława Augusta z księciem Józefem Poniatowskim (1904). Dokonał badań porównawczych nad upadkiem państw europejskich, m.in. Polski i Włoch; postawił tezę, że przyczyną upadku były przerost parlamentaryzmu i rządy oligarchii. Wskazał również ogólnodziejowe epoki przełomowe czasów nowożytnych; były to jego zdaniem reformacja i kontrreformacja oraz rewolucja francuska i upadek Rzeczypospolitej. Zajmował się ponadto hołdem pruskim oraz dorobkiem naukowym Michała Bobrzyńskiego[2].
Został pochowany na cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu (kwatera VPe-2-21)[7].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Gr%C3%B3b_Bronis%C5%82awa_i_Zbigniewa_Dembi%C5%84skich.jpg/220px-Gr%C3%B3b_Bronis%C5%82awa_i_Zbigniewa_Dembi%C5%84skich.jpg)
Jego synem był Zbigniew Dembiński, działacz narodowy i poseł na Sejm[8].
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1936)[9]
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski[10]
- Komandor Orderu Lwa Białego (Czechosłowacja)
- Order Św. Grzegorza (Stolica Apostolska)
- Oficer Orderu Legii Honorowej (Francja)
- Złoty Medal Alliance Française (Francja)
Publikacje
- Nowsza historiografia niemiecka (1886)
- O materiałach do dziejów Polski wieku XVI i XVII (1886)
- Stosunek włoskiej literatury politycznej do polskiej w XVI wieku (1888)[11]
- Upadek polityczny i utrata niepodległości Włoch w epoce Odrodzenia (1889)[12]
- Rzym i Europa przed rozpoczęciem trzeciego okresu soboru trydenckiego (1890)[13]
- Leon XIII wobec prądów współczesnych (1893)
- Papiestwo wobec upadku Polski (1893)[14]
- Rosya a rewolucja francuska (1896)[15]
- Tajna misja Ukraińca w Berlinie (1896)[16]
- U zarania stuleci (1903)
- Ostatni wielki mistrz zakonu niemieckiego (1925)[17]
- Źródła do dziejów drugiego i trzeciego rozbioru Polski, t. I, Lwów 1902[18]
- Misja Ignacego Potockiego w Berlinie w 1792 roku[19], Lwów 1939
Przypisy
- ↑ a b c d e f StanisławS. Łoza StanisławS. (red.), Czy wiesz kto to jest?, (Przedr. fotooffs., oryg.: Warszawa : Wydaw. Głównej Księgarni Wojskowej, 1938.), Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe : na zam. Zrzeszenia Księgarstwa, 1983, s. 137 .
- ↑ a b c d e f g Biogramy uczonych polskich, część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J (red.) A. Śródka, P. Szczawiński, Wrocław 1983, s. 283–287.
- ↑ Włodzimierz Suleja, Tymczasowa Rada Stanu, Warszawa 1998, s. 221.
- ↑ Tadeusz Rzepecki, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej 1919 roku, Poznań 1920, s. 288.
- ↑ A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 8, 9.
- ↑ Fryderyk Papée, Towarzystwo historyczne 1886–1900, [w:] Kwartalnik Historyczny, rocznik LI, zeszyt 1–2, Lwów 1937, s. 7.
- ↑ Dembiński Bronisław – miejsce pochówku [dostęp 2019-02-04]
- ↑ Zbigniew Zdzisław Dembiński h. Rawicz [online], Sejm-Wielki.pl [dostęp 2019-11-16] .
- ↑ M.P. z 1936 r. nr 263, poz. 468 „za wybitne zasługi na polu pracy naukowej i administracji szkolnictwa wyższego”.
- ↑ Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 17.
- ↑ BronisławB. Dembiński BronisławB., Stosunek włoskiej literatury politycznej do polskiej w XVI wieku [online], polona.pl [dostęp 2019-05-20] .
- ↑ BronisławB. Dembiński BronisławB., Upadek polityczny i utrata niepodległości Włoch w epoce odrodzenia : odczyt [online], polona.pl [dostęp 2019-05-20] .
- ↑ BronisławB. Dembiński BronisławB., Rzym i Europa przed rozpoczęciem trzeciego okresu Soboru Trydenckiego. Cz. 1 [online], polona.pl [dostęp 2019-05-20] .
- ↑ BronisławB. Dembiński BronisławB., Papiestwo wobec upadku Polski : odczyt wygłoszony dn. 5 lipca 1893 r. na uroczystym zebraniu Wiecu katolickiego [online], polona.pl [dostęp 2019-05-20] .
- ↑ BronisławB. Dembiński BronisławB., Rosya a rewolucya francuska [online], polona.pl [dostęp 2019-05-20] .
- ↑ BronisławB. Dembiński BronisławB., Tajna misya Ukraińca w Berlinie w r. 1791 [online], polona.pl [dostęp 2019-05-20] .
- ↑ BronisławB. Dembiński BronisławB., Ostatni wielki mistrz zakonu niemieckiego i pierwszy książę pruski : rzecz czytana na publicznym posiedzeniu Pol. Akad. Umiej. w dniu 13 czerwca 1925 [online], polona.pl [dostęp 2019-05-20] .
- ↑ BronisławB. Dembiński BronisławB., Źródła do dziejów drugiego i trzeciego rozbioru Polski. T. 1, Polityka Rosyi i Prus wobec Polski od początków Sejmu Czteroletniego do ogłoszenia Konstytucji Trzeciego Maja : 1788–1791 [online], polona.pl [dostęp 2019-05-20] .
- ↑ BronisławB. Dembiński BronisławB., Misja Ignacego Potockiego w Berlinie w roku 1792 [online], Odb.: Kwartalnik Historyczny, R. 51, 1937, z. 1-2., polona.pl [dostęp 2019-05-20] .
Bibliografia
- Nowi posłowie. „Nowości Illustrowane”. 27, s. 17, 4 lipca 1914.
- Biogramy uczonych polskich, część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A–J (red.) A. Śródka, P. Szczawiński, Wrocław 1983.
- Rybarski A., Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 1–14.
Linki zewnętrzne
- Dzieła Bronisława Dembińskiego w bibliotece Polona
- p
- d
- e
XIX wiek |
|
---|---|
XX wiek |
|
XXI wiek |
|
- W historii PTPN godności prezesów honorowych otrzymali Leon Przyłuski (1857) oraz Seweryn Mielżyński (1871).
- p
- d
- e
Pierwszy skład |
|
---|---|
Późniejsi członkowie prowizorium |