Marzana barwierska
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | goryczkowce | ||
Rodzina | marzanowate | ||
Rodzaj | marzana | ||
Gatunek | marzana barwierska | ||
Nazwa systematyczna | |||
Rubia tinctorum L. Sp. pl. 1:109. 1753[3] | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Naturally_dyed_skeins.jpg/220px-Naturally_dyed_skeins.jpg)
Marzana barwierska, m. farbiarska (Rubia tinctorum L.) – gatunek rośliny z rodziny marzanowatych (Rubiaceae). W zależności od regionu Polski, marzana barwierska znana jest pod wieloma oryginalnymi nazwami: barwica, brocz, czerwone korzenie, czerwony gryk, knap, krap, marzanka, marzann, marzawu, marzanna, marzka, reta.
Zasięg występowania
Marzana barwierska pochodzi z południowo-wschodniej Europy (Jugosławia, europejska część Rosji, Krym) oraz Azji Zachodniej (Cypr, Irak, Iran, Jordania, Liban, Syria, Turcja, Armenia, Gruzja) i Środkowej (Tadżykistan, Turkiestan, Uzbekistan). Rozprzestrzenia się gdzieniegdzie także poza tym obszarem swojego naturalnego występowania. Jest uprawiana w wielu krajach świata[4]. Do początków XX w. była uprawiana na dużych przestrzeniach w wielu krajach europejskich, zwłaszcza we Francji i w Niemczech, do celów farbiarskich i farmaceutycznych. W Polsce jest uprawiana obecnie na plantacjach zielarskich.
Morfologia
- Pokrój
- Marzana posiada ok. 1 cm grube i do 1 m długie, poziomo rosnące kłącza barwy czerwonej z licznymi węzłami i międzywęźlami.
- Łodyga
- O wysokości 60-100 cm, niewyraźnie czterokanciaaste, pokładające się, gdy brak oparcia. Podparte łodygi osiągają wysokość do 2 m.
- Liście
- Lancetowate długości 5-8 cm z odgiętymi do tyłu ostrymi, haczykowatymi włoskami na brzegu blaszki i wzdłuż nerwu głównego, zebrane w okółki, u dołu łodygi po 4, wyżej po 6 liści, z tego zawsze 2 wyraźnie większe.
- Kwiaty
- Promieniste, żółtozielone, zebrane w pseudobaldachy na szczytach pędów. Kielich niewyraźny, korona kwiatu żółta głęboko pocięta na 4 łatki, pręcików 4, słupek 1.
- Owoc
- Jagodokształtny, wielkości grochu, czerwonobrązowy.
Biologia i ekologia
Bylina, hemikryptofit. Zakwita od czerwca do lipca. Rośnie m.in. nad brzegami rzek, kanałów nawadniających i wśród zarośli.
Zastosowanie
- Roślina lecznicza:
- Surowiec zielarski: kłącza (Rhizoma Rubiae tinctorum). Skład chemiczny:
- związki dwu- i trójoksyantrachinonowe w formie glikozydowej (np. kwas ruberytrynowy, alizaryna, kwas purpurynowy, rubiadyna) i związki pokrewne w ilości do 3,8%
- produkty rozpadu glikozydów
- garbniki
- glikozyd asperulozyd
- pektyny
- węglowodany (do 15%)
- kwasy organiczne (np. kwas cytrynowy)
- sole mineralne
- Działanie: wyciągi z kłączy marzany ułatwiają rozpuszczanie kamieni fosforanowo-szczawianowych w kamicy moczowej. Preparaty zapobiegają również tworzeniu się kamieni moczowych zawierających wapń; zmniejszają napięcie mięśni gładkich dróg moczowych i nieznacznie wzmagają perystaltykę moczowodów, ułatwiając w ten sposób przesuwanie się złogów kamienia oraz ich rozpad na mniejsze fragmenty, które ulegają częściowemu rozpuszczeniu i wydaleniu. Ponadto wyciągi z marzany działają żółciopędnie, słabo moczopędnie i zwiększają łaknienie. Objaw uboczny w marzanowej kuracji to różowe zabarwienie moczu i potu.
- Zbiór i suszenie: zbiera się jesienią kłącza roślin 2-, 3-letnich i suszy w suszarniach ogrzewanych w możliwie niskiej temperaturze.
- Roślina barwierska. Z kłącza otrzymuje się barwnik – alizarynę wraz z pochodnymi, którym dawniej barwiono tkaniny na czerwono, brązowo i fioletowo. Barwnik ten znany był już starożytnym Egipcjanom, Fenicjanom i Żydom. Współcześnie barwnik bywa stosowany do produkcji farb graficznych, olejnych i akwarelowych[5].
Udział w kulturze
- M.Zohary, jeden ze znawców roślin biblijnych uważa, że hebrajskie słowo oznaczające marzanę barwierska zawarte jest w niektórych imionach męskich w Biblii (Rdz 46,13, Sdz 10,1, 1 Krn 7,1)[5].
- O roślinie tej pisał Pliniusz Starszy i Dioskurydes. W ich czasach używana była jako lek przeciwko żółtaczce[5].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-05-27] (ang.).
- ↑ The Plant List. [dostęp 2015-01-03].
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
- ↑ a b c Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
Bibliografia
- Aleksander Ożarowski: Rośliny lecznicze. Wacław Jaroniewski. Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1989. ISBN 83-202-0472-0.
- Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1964.
- Jolanta Kochanowska, "Różne oblicza marzany", Pismo Ogrodu Botanicznego UW: Ogród wita, Wrocław 2007, s. 4, (PDF)
- J9U: 987007528641005171
- Britannica: plant/common-madder
- Universalis: garance
- Catalana: 0139872
- BioLib: 40625
- EoL: 1107374
- Flora of China: 220011762
- Flora of North America: 220011762
- FloraWeb: 4923
- GBIF: 2892272
- identyfikator iNaturalist: 362522, 168003
- IPNI: 765369-1
- ITIS: 35145
- NCBI: 29802
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-180430
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:765369-1
- Tela Botanica: 57890
- identyfikator Tropicos: 27904511
- USDA PLANTS: RUTI2
- CoL: 4TJ4K