Pilcz
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Pilcz.jpg/240px-Pilcz.jpg)
Pilcz (niem. Piltsch, czeski: Pileč) – dawna wieś, a od 1937 roku część Krosnowic, wsi sołeckiej w Polsce, położonej w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, w gminie Kłodzko. Osada znajduje się ok. 5 km na południe od Kłodzka[1].
Geografia
Położenie geograficzne
Pilcz położony jest w paśmie górskim Sudetów Środkowych, w południowej części właściwej Kotliny Kłodzkiej. Graniczy z następującymi miejscowościami: Kłodzkiem (Książek) na północy, Jaszkową Dolną na północnym wschodzie, Krosnowicami na południu oraz Starym Wielisławie Dolnym na północnym zachodzie[2].
Warunki naturalne
Osada stanowi najbardziej na północ wysuniętą część Krosnowic, na granicy z Kłodzkiem. Leży u ujścia Białej Lądeckiej do Nysy Kłodzkiej, na wysokości około 290-300 m n.p.m., naprzeciwko Czerwoniaka, na granicy Kotliny Kłodzkiej i Rowu Górnej Nysy[3].
Pilcz zajmuje prawie płaskie zrównanie, utworzone przez grubą warstwę osadów rzecznych, a w całości zajęte jest przez użytki rolne na dobrych glebach. Rzeka wykształciła tu wyraźną terasę. Okoliczne wzniesienia zbudowane są częściowo z melafirów, w których spotkać można chloryty[4].
Ludność
Ludność Pilcza na przestrzeni stuleci kształtowała się w następujący sposób[5][6]:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/pl/timeline/kxxj283h3lin2k0us83be1glvgk89kw.png)
Ludność Pilcza kształtowała się od XVIII wieku na poziomie 80-100 stałych mieszkańców. Po zakończeniu II wojny światowej dotychczasowi niemieccy mieszkańcy zostali wysiedleni, a ich miejsce zajęli Polacy. Współcześnie osada liczy kilkadziesiąt osób[7].
Historia
1331 | Villa Pilncze |
1348 | Polcze |
1400 | Pilntze |
1489 | Piltcz |
1549 | Poeltsch |
1623 | Pöltsch |
1631 | Piltsch |
1945 | Pilcza |
1965 | Pilcz |
Początki osady (do XVIII w.)
Pilcz uznawany jest za starą osadę, która została założona jeszcze w czasach przedlokacyjnych w pobliżu Kłodzka. Istniała na pewno już na początku XIV wieku, ale nigdy nie została dużą wsią[9]. Jej powstanie nie jest dokładnie udokumentowane, ale osada zachowała rzadki na tych terenach układ wielodrożnicy, a źródła niemiecki często podkreślały jej słowiański rodowód[10]. Chłopi z Pilcza sprawowali funkcje strażników grodu kłodzkiego, posiadając z tego tytułu przywileje, które potwierdził im król Czech Jan Luksemburski w dokumencie pochodzącym z 29 września 1331 roku[11]. Pilcz stanowił część lenna zamku kłodzkiego i jako takie przechodził w ręce kolejnych dzierżawców z ramienia burgrabiego, a potem namiestnika ziemi kłodzkiej. Osada należała do rodu Podiebradowiczów, zaś potem stała się królewszczyzną. Warto wspomnieć, że funkcjonalnie Pilcz od zawsze związany był z Krosnowicami, jednak nie wszedł nigdy w skład tamtejszego majątku[12].
Okres nowożytny
W 1631 roku w Pilczu mieszkało tylko 8 gospodarzy płacących podatki kościelne. W XVIII wieku osada nadal stanowiła królewszczyznę. Od 1742 roku wchodziła ona w skład Królestwa Pruskiego (oficjalnie potwierdzone w 1763 roku po pokoju w Hubertusburgu)[13]. W 1747 roku mieszkało tam 9 kmieci oraz 3 zagrodników i chałupników, natomiast w 1765 roku było 8 kmieci i 2 chałupników, a wartość majątku ziemskiego szacowano na 9358 talarów. W 1782 roku było już tylko 7 kmieci i 5 zagrodników, co stanowi dowód, że wieś nie rozwijała się, a nawet ubożała[12].
XIX i XX w.
Sytuacja taka utrzymywała się także w XIX wieku, a Pilcz nadal był królewszczyzną[14]. W 1840 roku było tu 13 budynków, w tym gorzelnia, a wśród mieszkańców było 13 rzemieślników. Pewien niewielki rozwój osady nastąpił w 2. połowie tego stulecia i związany był z wybudowaniem w pobliskich Krosnowicach dużej przędzalni i tkalni mechanicznej, w której znalazła zatrudnienie większość mieszkańców okolicznych wsi[12]. W 1875 roku przez teren Pilcza przeprowadzono linię kolejową z Kłodzka do Międzylesia, a w 1897 roku zbudowano rozgałęzienie do Stronia Śląskiego. Mimo to stację kolejową ulokowano pomiędzy Pilczem a fabryką[15].
Pod koniec XIX i na początku XX wieku wieś cieszyła się częściową popularnością wśród turystów. Prowadziła tędy uczęszczana trasa na Czerwoniak, a w osadzie była znana i zalecana turystą gospoda z ogródkiem[12].
Z dniem 28 lutego 1874 wszedł w życie nowy podział terytorialny wschodnich terenów ówczesnego Królestwa Prus, w tym prowincji Śląskiej. Zgodnie z dokonanym wtedy podziałem Pilcz wszedł w skład tzw. okręgu urzędowego (niem. Amtsbezirk) z siedzibą w Krosnowicach, (niem. Amtsbezirk – był to okręg urzędowy składający się z tzw. (niem. Landesgemeinde) – gminy wiejskie i (niem. Gutsbezirke) – dobra ziemskie, odpowiednik dzisiejszej gminy)[16]. 1 kwietnia 1937 roku miała miejsce kolejna reforma administracyjna w myśl której Pilcz został przyłączony oficjalnie do Krosnowic, stając się częścią tej wsi[17].
W granicach Polski
W 1945 roku po przegranej przez III Rzeszy decyzją mocarstw zachodnich ziemia kłodzka została przyłączona do państwa polskiego[18]. Pilcz zachował swój dawny charakter, a jego mieszkańcy także związani byli zawodowo z miejscowymi zakładami włókienniczymi. Osada nie rozwijała się licząc maksymalnie 11 zagród. Z czasem zatraciła także całkowicie swoją odrębność, stając się integralną częścią Krosnowic, a jej nazwa wychodzi z użycia[12].
Architektura i urbanistyka
Osada składa się z kilku zagród i ma charakter wyłącznie rolniczy. Nie posiada zaplecza handlowo-usługowego, a od reszty wsi oddziela je koryto Białej Lądeckiej i linia kolejowa[4]. Na terenie Pilcza zachowało się kilka okazałych zagród murowanych z XIX wieku, złożonych z dużych (często piętrowych) domów mieszkalnych i zabudowań gospodarczych ustawionych wokół dziedzińca. Przy jednej z nich stoi kamienna figura przydrożna z XVIII/XIX wieku[12].
Przypisy
- ↑ Słownik geografii turystycznej Sudetów, pod red. M. Staffy, t. 15, Wrocław 1994, s. 330-332.
- ↑ Kotlina Kłodzka. Mapa turystyczna, 1:100 000, Eko-Graf, Wrocław 2010.
- ↑ Mapa powiatu Kłodzko. 1:100 000, PPWK, Warszawa 1959.
- ↑ a b Słownik geografii turystyczne, op. cit., s. 330.
- ↑ Dane na podstawie: F. W. Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, Bd. 1-13, Brieg 1783-1796 oraz danych na podstawie Amtsbezirk Rengersdorf
- ↑ Pozostała liczba ludności Pilcza od 1937 roku wliczona jest w liczbę mieszkańców Krosnowic
- ↑ Dane na podstawie Urzędu Gminy Kłodzko. Wydziału Spraw Obywatelskich
- ↑ F. Volkmer, W. Hohaus, Geschichtsquellen der Grafschaft Glatz, t. I-V. Habelschwerdt 1883-1928; mapa hrabstwa kłodzkiego z XVIII w.; M. Šebela, J. Fišer, České Názvy hraničních Vrchů, Sídel a vodních toků v Kladsku, [w:] "Kladský Sborník 5", 2003, s. 376.
- ↑ K. Bartkiewicz, Dzieje ziemi kłodzkiej w wiekach średnich, Wrocław 1977, s. 19.
- ↑ K. Barkiewicz, op. cit., s. 20-21.
- ↑ J. Kögler, Die Chroniken der Grafschaft Glatz, nowe wydanie pod red. D. Pohla, t. 3, Modautaul 1993, s. 246.
- ↑ a b c d e f Słownik geografii turystycznej Sudetów, op. cit., s. 331.
- ↑ J. Kögler, Die Chroniken der Grafschaft Glatz, op. cit., s. 247.
- ↑ J. Kögler, Die Chroniken der Grafschaft Glatz, op. cit., s. 248.
- ↑ P. Dominas, Powstanie i rozwój kolei na Ziemi Kłodzkiej w latach 1854–1914, Nowa Ruda 2009.
- ↑ W. G. Korn, Schlesisches Ortschafts-Verzeichniß. Alphabetisches Verzeichnis sämtlicher Städte, Flecken, Dörfer und sonstiger Ortschaften und Wohnplätze der Provinz Schlesien, Breslau 1901.
- ↑ Dane za: Amtsbezirk Rengersdorf [on-line] [dostęp: 14.03.2013]
- ↑ A. Herzig, M. Ruchniewicz, Dzieje Ziemi Kłodzkiej, Hamburg-Wrocław 2006, s. 385.
Bibliografia
- Słownik geografii turystycznej Sudetów, pod red. M. Staffy, t. 15, Wrocław 1994, s. 330-332.
- Kögler J., Die Chroniken der Grafschaft Glatz, nowe wydanie pod red. D. Pohla, t. 3, Modautaul 1993, s. 246–248.