Połapkowate
![]() Sezam indyjski | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | jasnotowce | ||
Rodzina | połapkowate | ||
Nazwa systematyczna | |||
Pedaliaceae R. Brown Prodr.: 519. 27 Mar 1810 | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Uncarina_ankaranensis_MHNT.jpg/220px-Uncarina_ankaranensis_MHNT.jpg)
Połapkowate, sezamowate (Pedaliaceae R. Br.) – rodzina roślin należąca do rzędu jasnotowców (Lamiales). Obejmuje 13 rodzajów z 70 gatunkami[2]. Występują one w Afryce, południowej Azji i w Australii[2][3]. Są to na ogół rośliny siedlisk suchych i piaszczystych[3], także na wybrzeżach[2], często synantropijne, rozprzestrzenione jako chwasty w różnych częściach świata. Sezam indyjski jest ważną rośliną spożywczą uprawianą od ponad 5 tys. lat. Jadalne są nasiona oraz tłoczony z nich olej, stosowany także w kosmetyce. Wytłoki wykorzystywane są jako pasza. Ekstrakty z bulw Harpagophytum wykorzystywane są w ziołolecznictwie w leczeniu chorób reumatycznych, artropatiach i przy zaburzeniach trawiennych[3].
Morfologia
- Pokrój
- Rośliny zielne i krzewy, tylko na Madagaskarze niewielkie drzewa do 8 m wysokości (Uncarina)[3]. Nierzadko łodygi nieco gruboszowate, a korzenie bulwiaste[2]
- Liście
- Zwykle naprzeciwległe, rzadko skrętoległe (u Sesamum[2])[3]. Często pokryte główkowato-gwiazdkowatymi[2] gruczołkami wydzielającymi śluz po zmoczeniu. Zazwyczaj blaszka liściowa jest pojedyncza i całobrzega, czasem w różnym stopniu wcinana, rzadko także pierzasto lub dłoniasto złożona[3].
- Kwiaty
- Wyrastają w kątach liści pojedynczo lub po kilka w wierzchotkach. U nasady szypułek kwiatowych często występują miodniki. Kielich składa się z 5 zrośniętych działek. Korona kwiatu zwykle jest grzbiecista i okazała, dzwonkowata, trąbkowata lub cylindryczna, zwykle zwężona u nasady. Pręciki są cztery z czego dwa dłuższe, dwa krótsze, czasem także z prątniczkami. Górna zalążnia otoczona jest u nasady zwykle dyskiem miodnikowym. Powstaje z dwóch owocolistków (rzadziej czterech – u Josephinia[2]) podzielonych zwykle fałszywymi przegrodami, tak że występują cztery komory (u Josephinia 8[2]). W każdej rozwijają się pojedyncze do wielu zalążków[3]. Łatki znamion szerokie, często mokre[2].
- Owoce
- Torebki lub suche, niepękające (rozłupnie, orzechy i skrzydlaki[2])[3]. Na owocach zwykle różnego rodzaju haczyki i inne wyrośla[2][3].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Devil_Thorn_%28Dicerocaryum_senecioides%29_%2811906133876%29.jpg/220px-Devil_Thorn_%28Dicerocaryum_senecioides%29_%2811906133876%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/IMG_6483-Uncarina_roeoesliana.jpg/220px-IMG_6483-Uncarina_roeoesliana.jpg)
Systematyka
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)[2]
jasnotowce |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Podział na rodzaje według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)[2]
- Ceratotheca Endl.
- Dicerocaryum Bojer
- Harpagophytum DC. ex Meisn.
- Holubia Oliv.
- Josephinia Vent.
- Linariopsis Welw.
- Pedalium D. Royen ex L.
- Pterodiscus Hook.
- Rogeria J.Gay ex Delile
- Sesamothamnus Welw.
- Sesamum L. – sezam
- Uncarina (Baill.) Stapf
Włączany tu dawniej rodzaj Trapella przeniesiony został w 2015 do rodziny babkowatych Plantaginaceae[4].
- Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Lamianae Takht., rząd jasnotowce (Lamiales Bromhead), rodzina połapkowate (Pedaliaceae R. Br.)[5].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-04] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-04] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 245. ISBN 1-55407-206-9.
- ↑ Gormley, Ingeborg C.; Bedigian, Dorothea; Olmstead, Richard G.. Phylogeny of Pedaliaceae and Martyniaceae and the Placement of Trapella in Plantaginaceae s. l.. „Systematic Botany”. 40, 1, s. 259-268, 2015. DOI: 10.1600/036364415X686558.
- ↑ Crescent Bloom: Pedaliaceae. The Compleat Botanica. [dostęp 2010-04-03]. (ang.).
- J9U: 987007531426305171
- Britannica: plant/Pedaliaceae
- Catalana: 0235883
- EoL: 4428
- Flora of China: 10658
- Flora of North America: 10658
- GBIF: 6650
- identyfikator iNaturalist: 71587
- IPNI: 77126681-1
- ITIS: 34427
- NCBI: 4180
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:77126681-1
- Tela Botanica: 101070
- identyfikator Tropicos: 42000304
- identyfikator taksonu Fossilworks: 55772
- CoL: 6264K