Quattrocento
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Izokefalizm.jpg/250px-Izokefalizm.jpg)
Quattrocento (wł. quattrocento ’czterysta’) – pojęcie odnoszące się do XV wieku we włoskiej kulturze. Na lata te przypadł początek renesansu we Włoszech.
Nazwa pochodzi od włoskiego słowa oznaczającego 400 i oznacza tutaj: lata [tysiąc] czterechsetne (1400-1499). Po raz pierwszy użył jej Giorgio Vasari – włoski historiograf, autor symbolicznego podziału dziejów sztuki włoskiej od Cimabuego do Michała Anioła na trzy okresy: trecento (dzieciństwo sztuki), quattrocento (młodość) oraz cinquecento (dojrzałość).
Quattrocento stanowiło wstęp do renesansu. Jest określane także mianem „wczesnego renesansu”, który to termin powstał w XX w. w kręgu badaczy angielskich i niemieckich. Za początek tej epoki uznaje się 1401 r., kiedy to odbył się konkurs na drugie drzwi do baptysterium we Florencji. Niektórzy historycy malarstwa uważają jednak, że jej prawdziwe rozpoczęcie nastąpiło w momencie pojawienia się twórczości Masaccia, czyli ok. 1420 r.
Kontekst historyczny i kulturowy
Humanizm
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Vitruvian.jpg/220px-Vitruvian.jpg)
Na początku XIV w. zaczęły uwidaczniać się na Półwyspie Apenińskim nowe tendencje w sztuce oraz filozofii; humaniści, pisarze i poeci - do których grona należeli m.in. Dante Alighieri, autor Boskiej komedii, Giovanni Boccaccio, Francesco Petrarca czy Coluccio Salutati, wiązani bezpośrednio ze zjawiskiem wczesnorenesansowego humanizmu - pierwszy raz od czasów antycznych zapoczątkowali zwrot ku wartościom antropocentrycznym, a nie wyłącznie sferom sakralnym (wokół których ukształtowała się europejska filozofia teocentryczna doby średniowiecza).
Wyklarowaniu się wczesnorenesansowej myśli humanistycznej znacznie sprzyjał rozwój nauki, techniki i żeglugi. Zwłaszcza odkrycia geograficzne zaczęły udowadniać, że wąski, znany dotychczas świat - wraz z całym jego dorobkiem cywilizacyjnym - stanowi zaledwie skromną cząstkę obszarów Ziemi, z których większość pozostaje jeszcze nieznana i niezbadana.
Co istotne, postęp w wielu dziedzinach przyczynił się do gruntownych przemian socjalnych i obyczajowych - powolnego rozpadu feudalizmu, gwałtownego rozwoju handlu i ekonomii czy urbanizacji usamodzielniających się ośrodków miejskich (w przypadku Włoch: tzw. "miast-państw").
- Dante Alighieri
- Giovanni Boccaccio
- Francesco Petrarca
- Coluccio Salutati
Stosunek wobec antyku - renovatio antiquitatis
Jak pisał Leon Battista Alberti, jeden z najwybitniejszych i najwszechstronniejszych humanistów XV-wiecznych, w traktacie O malarstwie:
Dziwiłem się i zwykle ubolewałem zarazem, że tak liczne znakomite i boskie sztuki i nauki, spotykane często w dziełach i opowieściach owej wspaniałej starożytnej przeszłości, obecnie są zaniedbane i całkowicie niemal zaginione; malarze, rzeźbiarze, architekci, muzycy, geometrzy, mówcy, wieszczowie i tym podobne szlachetne i znakomite umysły dzisiaj bywają niezmiernie rzadkie i nazbyt godne pochwały. Mniemałem przeto, że - jak to często słyszałem od wielu - Natura, mistrzyni rzeczy, postarzała już i znużona, nie wytwarza już ani gigantów, ani też talentów, jakie w swych młodzieńczych, a bardziej chwalebnych czasach stwarzała wielkie i cudowne[1].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Poggio_Bracciolini_68_Urb._lat._224.jpg/220px-Poggio_Bracciolini_68_Urb._lat._224.jpg)
Słowa Albertiego w pełni oddają stosunek włoskich artystów quattrocenta wobec tradycji antycznej - nie tyle zapomnianej, co skutecznie zdeprecjonowanej przez średniowiecznych chrześcijańskich uczonych. Był to jeden z zasadniczych powodów, dla których Petrarca - przyjmując za czasy starożytne okres od początku cywilizacji antycznej do nawrócenia się cesarza Konstantyna w IV w. - określił epokę poprzedzającą renesans "wiekami ciemnymi", cechującymi się "barbarią" i "mrokami"[2].
Sytuacja ze średniowiecznym stanem wiedzy odnośnie kultury antycznej jest jednak bardziej skomplikowana, niż przedstawiali ją florenccy humaniści. Z jednej strony duchowni zdecydowanie negowali bowiem "pogański", epikurejski styl życia starożytnych Rzymian, z drugiej zaś - przechowywali w klasztorach, czytali i przepisywali pisma Owidiusza, Tacyta, Cycerona, Kwintyliana czy Plauta. To właściwie dzięki zaangażowaniu mnichów i pracy skryptoriów, do dzisiejszych czasów przetrwały kopie najwspanialszych dzieł literatury i filozofii antycznej. Ich skrupulatnym odnajdywaniem i studiowaniem zajmowali się w renesansie tzw. "łowcy ksiąg" - humaniści wyjeżdżający w różne rejony Europy, w celu przywożenia z nich jak największej liczby zachowanych kopii prac starożytnych mistrzów. Najsłynniejszym poszukiwaczem manuskryptów był Poggio Bracciolini[3].
Również w dziedzinie filozofii, bardzo wiele koncepcji narodzonych w starożytnej Grecji i Rzymie zostało przyjętych i zmodyfikowanych przez teologów i scholastyków chrześcijańskich. Jak zauważa S. Greenblatt, w filozofii średniowiecznej znaleźć można np. echa platońskiej koncepcji duszy, stoickiej koncepcji opatrzności czy opracowanej przez Arystotelesa teorii pierwszej przyczyny sprawczej[4].
Zjawisko protorenesansu i twórczość braci Pisanich
W sztuce włoskiej pierwsze wyraźne znaki inspiracji antykiem znaleźć można już w XIII w. - w okresie zwanym przez część historyków sztuki protorenesansem. Doskonałym przykładem jest tu twórczość braci Pisanich, a w szczególności: kazalnica z baptysterium w Pizie, wykonana w 1260 r. przez Nicolę Pisana. Umieszczona pośród jej reliefów postać personifikacji Męstwa - Fortitudo - to w istocie nagi, muskularny młodzieniec, wzorowany na antycznych posągach Herkulesa. Jak podkreślają autorzy pracy Nicola Pisano and the Revival of Sculpture in Italy (G.H. & E.R. Crichton): "ambona z pizańskiego baptysterium wyznaczyła punkt zwrotny w dziejach włoskiej rzeźby"[5]. O znaczeniu twórczości zarówno Nicoli Pisana, jak i jego syna Giovanniego, pisał m.in. Giorgio Vasari w swych Żywotach najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów:
Ich wybitna działalność na polu architektury i rzeźby zasługuje na uczczenie dzięki świetnym i niezwykłym dziełom i dzięki przetarciu rzeźbie w marmurze dróg, tj. przełamaniu ciężkiej i nieproporcjonalnej maniery bizantyńskiej. Obaj Pisanowie dali figurom lepszy kształt i lepsze pomysły w tematach[6].
Natura a sztuka - koncepcje XV-wieczne
Jak zauważa Alfred Ligocki:
Byłoby (...) błędem przypuszczać, że pod pojęciem natury artyści renesansowi rozumieli tylko otaczającą człowieka i doznawaną zmysłami rzeczywistość. Obok tego rozumienia natury, które można by określić jako bierne, istniało też czynne, pojmujące naturę jako żywą siłę kreującą i rządzącą życiem ludzi, zwierząt i roślin, podobnie jak powstawaniem dzieł sztuki. Rozróżnienie to sięga filozofii greckiej, w której np. Anaksagoras, Demokryt i Arystoteles pojmowali naturę w sensie biernym, a Anaksymander w sensie czynnym. W średniowieczu to pierwsze pojęcie natury otrzymało nazwę natura naturata (natura stworzona), a to drugie - natura naturans (natura tworząca)[7].
W początkowej fazie quattrocenta znaleźć można obie te koncepcje; postawę artysty wobec pojęć natury Alberti określił jako naśladowanie. W tegoż Ksiąg dziesięć o sztuce budowania (1447-57) humanista odniósł kwestię wczesnorenesansowej imitacji natury do przestrzeni sztuki antycznej:
Starożytni (...) głównie stawiali sobie za cel w swych działaniach naśladowanie natury, jako największego artysty we wszystkich rodzajach kompozycji; i w tym celu pracowali oni - o tyle, o ile sięgnąć może ludzka umiejętność nad odkryciem praw, których natura sama przestrzega tworząc swoje dzieła[8].
Rozwój myśli o koncepcjach natury, jej ewentualnym naśladownictwie w sztukach plastycznych, a także pojęciach realizmu i idealizmu, nastąpił w wieku XVI; por.: traktat Lodovica Dolce Dialogo della pittura (wyd. 1557 r.; "antyk jest już właśnie tą idealną naturą, do której malarz dąży, a starożytne posągi zawierają w sobie całą doskonałość sztuki"[9]) i niektóre pisma Leonarda da Vinci (m.in. fragm.: "poznanie natury oparte jest nie tylko na bezpośrednim poczuciu życia, lecz na zasadach matematycznych"[10]).
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Filippo_Brunelleschi%2C_The_Sacrifice_of_Isaac%2C_1401-2%2C_Bargello%2C_Florence.jpg/220px-Filippo_Brunelleschi%2C_The_Sacrifice_of_Isaac%2C_1401-2%2C_Bargello%2C_Florence.jpg)
Ośrodki
ośrodek | mecenat |
---|---|
Florencja | Medyceusze |
Wenecja | dożowie |
Ferrara | d’Este |
Mantua | Gonzagowie |
Mediolan | Sforza |
Głównym ośrodkiem sztuki była Florencja, gdzie tworzył m.in. Masaccio. Rozkwit szkoły florenckiej przypadał na okres świetności rodu Medyceuszów, którzy zasłynęli jako wybitni politycy, dowódcy i mecenasi sztuki. Innymi fundatorami dzieł sztuki były rodziny Brancaccich, dla których pracowali Masaccio i Masolino, oraz Carduccich, dla których Andrea del Castagno stworzył cykl fresków. Na polu sztuki aktywne były również rodziny: Baccich, Lanfredinich, Tornabuonich, Sassettich, Strozzich.
Sztuka florencka zainspirowała artystów z innych ośrodków, których rozkwit nastąpił w drugiej połowie XV w. W Wenecji tworzyli Carlo Crivelli i Vittore Carpaccio. Pracowały tam także dwie wielkie rodziny malarskie – Bellinich, reprezentująca monumentalny styl, oraz Vivarinich wierna stylowi ozdobnemu. Dzięki mecenatowi dworskiemu rozwijały się też inne szkoły, np. w Ferrarze pod rządami rodziny d’Este. W Mantui, która nie wytworzyła własnej szkoły malarskiej, ożywienie nastąpiło wraz ze sprowadzeniem Mantegni z Padwy, które dokonało się dzięki staraniom Gonzagów. Mediolan po objęciu władzy przez Francesca Sforzę (1450) na polu artystycznym zaczął rywalizować z Florencją. W Rzymie nie powstała w tym czasie rodzima szkoła, ale dzięki mecenatowi papieskiemu do miasta przybywali artyści z różnych ośrodków, zwłaszcza Umbrii i Toskanii.
Malarstwo
Cechy ogólne
W XV w. rozwinęło się malarstwo ścienne (fresk), a także malarstwo tablicowe i sztalugowe. Dzieła przedstawiały w większości tematy religijne, jednak od połowy wieku coraz częściej poruszana była tematyka świecka – portrety, alegorie, personifikacje oraz cassone – malowidła na skrzyniach i meblach. Rozwój sztuki świeckiej związany był z upowszechnieniem humanizmu. Już w piętnastym wieku dokonano rozróżnienia tendencji stylistycznych w malarstwie na styl „ozdobny” i „prosty”[11]. Pierwszy wywodził się z tradycji trecenta i cechowały go dekoracyjność linii, płytka przestrzeń, czyste barwy i malowniczość. Styl „prosty” natomiast, zapoczątkowany przez Masaccia, koncentrował się na prawach geometrii i poszukiwaniu prawidłowej perspektywy.
Ważniejsi przedstawiciele:
- Masaccio
- Sandro Botticelli
- Perugino
- Andrea del Verrocchio
- Paolo Uccello
- Fra Angelico
- Fra Filippo Lippi
- Piero della Francesca
- Antonello da Messina
- Andrea Mantegna
- Domenico Ghirlandaio
- Twórczość Masaccia
- "Trójca Święta", ok. 1425, Santa Maria Novella we Florencji
- Schemat perspektywiczny "Trójcy Świętej"
- "Wygnanie z Raju" (przed i po renowacji), 1425–1427, Kaplica Brancaccich, Santa Maria del Carmine we Florencji
- detal "Wygnania z Raju"
- fragm. "Przywrócenia do życia zmarłego syna gubernatora Antiochii" z kaplicy Brancaccich
- "Grosz czynszowy", 1425–1427, kaplica Brancaccich, Santa Maria del Carmine we Florencji
- Twórczość Sandra Botticellego
- domniemany autoportret Botticellego na "Pokłonie Trzech Króli" (ok. 1475)
- detal "Narodzin Wenus", ok. 1485
- "La Primavera" ("Wiosna"), ok. 1477
- "Portret mężczyzny z medalem", 1474/75
- tondo "Madonna del Magnificat", 1481/1485
- Twórczość Piera della Franceski
- "Biczowanie Chrystusa" ("Sen św. Hieronima"), lata 60. XV w.
- portrety Federica da Montefeltro i Battisty Sforzy, 1465/70
- "Chrzest Chrystusa", lata 50. XV w.
- "Madonna z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych", 1472
- "Zmartwychwstanie", 1465
Z tym tematem związana jest kategoria: Malarze quattrocenta.
Architektura
Przedstawiciele:
- Filippo Brunelleschi
- Michelozzo di Bartolommeo
- Leone Battista Alberti
- Giuliano da Maiano
- Pietro Lombardo
- Mauro Codussi
- Filippo Brunelleschi
- Leon Battista Alberti
- Michelozzo
Budownictwo świeckie (Florencja)
Kolebką architektury renesansowej była Toskania i jej główny ośrodek miejski, czyli Florencja. Wraz z politycznym, gospodarczym i kulturowym rozwojem miasta, zakres twórczości architektonicznej zwiększył się przede wszystkim w kwestii budownictwa świeckiego - to wtedy powstały najsłynniejsze obiekty reprezentujące typ pałacu miejskiego (palazzo). Rezydencje te cechuje typowo "forteczny" wygląd, elewacje z surową rustyką, a także obecność wewnętrznego krużgankowego dziedzińca.
- Palazzo Medici-Riccardi (1444-1462, Michelozzo)
- Palazzo Rucellai we Florencji (1446–1457, Alberti)
- Palazzo Pitti (od 1458, Brunelleschi lub Alberti)
- Palazzo Strozzi (1489-1538, Benedetto da Maiano)
- Elewacja Palazzo Medici-Riccardi
- bryła Palazzo Rucellai
- Palazzo Pitti
- Palazzo Strozzi
Świątynie we Florencji:
- Katedra Santa Maria del Fiore, Duomo (projekt kopuły Brunelleschiego)
- Bazylika Santo Spirito (1435 do ok. 1500, Brunelleschi)
- fasada Santa Maria Novella (1456–1470, Alberti)
- kaplica Pazzich przy Santa Croce (ok. 1430, Brunelleschi)
- Santa Maria del Fiore
- Przekrój kopuły florenckiej katedry
- wnętrze Santo Spirito
- fasada Santa Maria Novella
- przekrój i plan kaplicy Pazzich
Rzeźba
Początki rzeźby renesansowej zawiązane są z Florencją i konkursem w 1401 roku na drzwi do Baptysterium Jana Chrzciciela (w którym wygrał Ghiberti).
Choć nie brał udziału w tym konkursie, w tym okresie tworzył też Piero del Pollaiuolo.
Przypisy
- ↑ Leon BattistaL.B. Alberti Leon BattistaL.B., O malarstwie, [w:] JanJ. Białostocki (red.), Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytności do 1500 r., Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978, s. 344 , fragm. w tłum. M. Rzepińskiej.
- ↑ Odrodzenie a starożytność, [w:] JeanJ. Delumeau JeanJ., Cywilizacja odrodzenia, Warszawa: Wydawnictwo Aletheia, 2015, s. 77 , tłum. E. Bąkowska.
- ↑ historią Braccioliniego i okolicznościom odkrycia przez niego cennych tekstów antycznych zajął się Stephen Greenblatt w książce "Zwrot: Jak zaczął się renesans" (wyd. Albatros, 2012)
- ↑ StephenS. Greenblatt StephenS., Zwrot: Jak zaczął się renesans, Warszawa: Albatros, 2012, s. 116 , tłum. M. Słysz.
- ↑ G. H. and E. R. Crichton, Nicola Pisano and the Revival of Sculpture in Italy, Cambridge University Press, 1938, s. V; dostęp PDF (08.12.2023)
- ↑ G. Vasari, Żywoty Mikołaja i Jana Pisanich, rzeźbiarzy i architektów, w: Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, t. 1, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Kraków 1985, s. 246; tłum. K. Estreicher
- ↑ AlfredA. Ligocki AlfredA., Sztuka renesansu, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1973, s. 25 .
- ↑ L.B. Alberti, Ksiąg dziesięć o sztuce budowania, Warszawa 1960, tłum. I. Biegańska
- ↑ fragm. traktatu w tłum. J. Białostockiego, w publikacji: A. Ligocki, Sztuka renesansu, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 28
- ↑ fragm. z publikacji: A. Ligocki, Sztuka renesansu, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 26; J. Białostocki, Pojęcie natury w teorii sztuki renesansu, w: Sztuka i myśl humanistyczna, Warszawa 1966
- ↑ Waźbiński Z., Malarstwo quattrocenta (patrz: bibliografia).
Bibliografia
- Zygmunt Waźbiński, Malarstwo quattrocenta, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1972.
- Oprac. Jan Białostocki, Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytności do 1500 r., Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978.
- Stephen Greenblatt, Zwrot: Jak zaczął się renesans, wyd. Albatros, Warszawa 2012.
- Alfred Ligocki, Sztuka renesansu, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973.
- Jean Delumeau, Cywilizacja odrodzenia, wyd. Aletheia, Warszawa 2015.
- Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2019.
- Michael Levey, Wczesny renesans, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1972.
- Peter i Linda Murray, Sztuka renesansu, wyd. VIA, 1999.
- Peter Burke, Kultura i społeczeństwo w renesansowych Włoszech, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1991.
- Tadeusz Broniewski, Historia architektury dla wszystkich, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1979.
- Giorgio Vasari (oprac. Karol Estreicher), Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, t. 1, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Kraków 1985.
- renesans. Sztuka, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2008-02-05] .
- PWN: 3964938
- Britannica: topic/Quattrocento
- DSDE: quattrocento