Simondsja kalifornijska
![]() Kwitnący pęd rośliny męskiej | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | goździkopodobne | ||
Rząd | goździkowce | ||
Rodzina | simondsjowate | ||
Rodzaj | simondsja | ||
Gatunek | simondsja kalifornijska | ||
Nazwa systematyczna | |||
Simmondsia chinensis (Link) C.K. Schneid. Ill. Handb. Laubholzk. 2: 141 141 1907[3] | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Jojoba.jpg/220px-Jojoba.jpg)
Simondsja kalifornijska, jojoba (wym. żożoba albo chochoba[4]) (Simmondsia chinensis) – gatunek rośliny z monotypowego rodzaju (simondsja Simmondsia) i rodziny (simondsjowate Simmondsiadaceae) z rzędu goździkowców.
Nazwa rodzajowa upamiętnia angielskiego botanika – Thomasa W. Simmonsa (1767–1804)[5]. Wbrew swej gatunkowej nazwie naukowej (chinensis oznacza „chiński, chińska”) nie pochodzi z Chin, lecz z pustyni Sonora i Mojave w południowo-zachodniej części Ameryki Północnej – rozciągających się od Arizony po Meksyk[6][5]. Przyczyną nadania jej mylącej nazwy naukowej było omyłkowe umieszczenie przez uczonych opisujących po raz pierwszy ten gatunek jego materiału zielnikowego wśród okazów pochodzących z Chin[6] (z powodu błędnego odczytania skrótowo zapisanego skrótu Calif. oznaczającego Kalifornię[5]).
Nasiona simondsji zawierają płynny wosk wykorzystywany jako olej jojoba[6]. Ze względu na olej roślina rozpowszechniona została w uprawie w Ameryce Południowej, Afryce i południowej Azji[7][8]. Ze względu na podobieństwo nazw gatunek ten można pomylić z głożyną pospolitą, znaną jako „jujuba” (Ziziphus jujuba), która jest inną, niespokrewnioną rośliną.
Morfologia
- Pokrój
- Zawsze zielony, silnie rozgałęziony krzew osiągający do 4 m wysokości[7][8].
- Liście
- Niewielkie, naprzeciwległe[7], siedzące, bez przylistków[5]. Blaszki sinozielone do szarawych, skórzaste i całobrzegie[2][7][5].
- Kwiaty
- Jojoba to roślina dwupienna – rośliny męskie mają drobne kwiaty pręcikowe zebrane w główkowate skupienia u nasady liści[7]. Mają okwiat 4- lub 6-krotny oraz odpowiednio dwukrotnie większą od liczby listków okwiatu liczbę pręcików[2]. Kwiaty słupkowe wyrastają zwykle pojedynczo w kątach liści[5] wzdłuż szczytowych odcinków pędów[2]. Wsparte są dwoma liśćmi podkwiatowymi, są znacznie większe od kwiatów męskich i zwisają na szypułkach[5]. Ich listki okwiatu utrzymują się długo – do czasu dojrzenia owoców[7]. Słupek jest górny, 3-krotny. Każda komora zawiera pojedynczy zalążek[2][5]. Szyjki słupka są wolne i odgięte[5].
- Owoce
- Torebki trójklapowe zawierające zwykle pojedyncze, ciemnobrązowe nasiono[7][9]. Rozwijają się wsparte trwałymi, mięśniejącymi listkami okwiatu[5].
Biologia
- Anatomia
- Charakterystyczną cechą tego gatunku jest anomalna struktura drewna polegająca na występowaniu w przekroju pnia kilku grup koncentrycznych słojów przyrostów rocznych[8].
- Rozwój
- Roślina wieloletnia, owocująca od 3–5 roku życia i później powtarzająca owocowanie rokrocznie przez 100–200 lat. Największy plon dają rośliny w wieku ponad 7 lat. Owoce dojrzewają w ciągu 90 do 180 dni po zapłodnieniu[10].
- Właściwości fizykochemiczne
- Nasiona zawierają do ok. 60% wosku, będącego mieszaniną estrów kwasów tłuszczowych i alkoholi o długości łańcucha C20–C26 (kwasu eikozenowego, kwasu dokozenowego, eikozenolu, dokozanolu, heksakozanolu). W odróżnieniu od olejów roślinnych wosk ten nie zawiera triglicerydów. Wosk jojoba jest ciekły nawet w niskiej temperaturze, dlatego przed zastosowaniem np. w kosmetyce jest uwodorniany dzięki czemu w postaci stałej utrzymuje się do ok. 65 °C. Charakterystyczna dla tego wosku jest łatwość przenikania przez wierzchnie warstwy skóry. Nie powinien być stosowany doustnie ze względu na działania niepożądane. Poza woskami nasiona zawierają nitrylozydy (simmondsynę)[7].
Ekologia
Krzew w naturze zasiedlający tereny bardzo suche (o opadach rocznych nie przekraczających 240 mm), zwykle stoki, zawsze na podłożu przepuszczalnym[5].
Systematyka
Takson włączany był przez długi czas do rodziny bukszpanowatych, gdzie tworzył monotypowe plemię Simmondsieae lub wyodrębniany był w randze rodziny, jednak blisko sytuowanej wobec bukszpanowatych[2][8]. Takie pokrewieństwo sugerowały podobieństwa morfologiczne[8]. W systemie Takhtajana z 1997 takson wyodrębniony został jako rząd Simmondsiales w obrębie Hamamelididae[2]. Przynależność do goździkowców wynika z analiz sekwencji DNA oraz licznych dowodów związanych z morfologią i anatomią nasion, fitochemią i budową plastydów[9]. Linia rozwojowa prowadząca do tego gatunku oddzieliła się od innych goździkowców ok. 70–88 milionów lat temu[5].
- Synonimy[3]
Buxus chinensis Link, Simmondsia californica Nutt.
- Pozycja systematyczna w kladzie caryophylloids w rzędzie goździkowce według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)
caryophylloids |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Zastosowanie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/GreeningdesertTharIndia_%28cropped%29.jpg/220px-GreeningdesertTharIndia_%28cropped%29.jpg)
Osobny artykuł: Olej jojoba.
Woski zawarte w nasionach były wykorzystywane przez Indian w leczeniu schorzeń skóry. Współcześnie, znane jako olej jojoba są szeroko stosowane jako składnik kosmetyków, leków[7] i pestycydów[9]. Olej służy też jako smar w delikatnych mechanizmach[7][8]. Ponieważ jest pełnowartościowym substytutem spermacetu, jego uprawy i wykorzystanie zyskało na znaczeniu po ograniczeniu polowań na wieloryby[8].
Poza pozyskiwaniem nasion jako surowca do produkcji oleju jojoba, stanowią one źródło białek roślinnych. Rośliny służą także do nasadzeń chroniących przed erozją[10] i pustynnieniem[5].
Uprawa
Rośliny uprawiane są na plantacjach, na których sadzi się głównie rośliny żeńskie. Do skutecznego zapylenia i zawiązywania nasion wystarcza, że rośliny męskie posadzone zostaną w co 20 rzędzie[7]. Krzewy silniej rosną na siedliskach silniej nawodnionych. Młode rośliny tolerują spadki temperatury do −5 °C, starsze do −9 °C[10].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-04] (ang.).
- ↑ a b c d e f g Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-04] (ang.).
- ↑ a b Simmondsia chinensis. [w:] The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-05-28]. (ang.).
- ↑ Maciej Malinowski.Jojoba to 'żożoba' albo 'chochoba'
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 109. ISBN 978-1-842466346.
- ↑ a b c Bogdan Zemanek: Jojoba. W: Encyklopedia biologiczna. Zdzisława Otałęga (red. nacz.). Wyd. tom V. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1998.
- ↑ a b c d e f g h i j k Ben-Erik van Wyk, Michael Wink: Rośliny lecznicze świata. Wrocław: MedPharm Polska, 2008, s. 301. ISBN 978-83-60466-51-3.
- ↑ a b c d e f g Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998. ISBN 83-7079-778-4.
- ↑ a b c Heywood V.H., Brummitt R.K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 304. ISBN 1-55407-206-9.
- ↑ a b c Simmondsia chinensis. [w:] Ecocrop [on-line]. FAO - Food and Agriculture Organization of the UN. [dostęp 2011-05-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-29)]. (ang.).
- Britannica: plant/jojoba
- DSDE: Jojoba
- EoL: 47130986
- Flora of North America: 250101777
- GBIF: 5361949
- identyfikator iNaturalist: 79122
- IPNI: 236600-2
- ITIS: 28030
- NCBI: 3999
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): tro-4900022
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:236600-2
- identyfikator Tropicos: 4900022
- USDA PLANTS: SICH
- CoL: 6Z23G